منصور ملکی
اینترنت با گسترش روزافزون خود تاثیر شگرفی بر مرزهای علمی و اطلاعاتی بشر، روش های تحقیق و پژوهش، تعامل افراد و ... گذاشته است. امروزه اینترنت خود در برگیرنده همه انواع رسانه های ارتباطی شده به طوری که آنها مجبور به بازنگری در ماموریت ها، فرایند ها و روش های تعامل با مخاطبان خود شده اند. در کنار اهمیت اینترنت بر گسترش موج اطلاعاتی، در تحقیق و پژوهش نیز اینترنت توانسته است همه روش های سنتی تحقیق علمی را دگرگون کند و با دسترسی آسان و سریع به منابع علمی مرتبط، محقق را در مقابل انبوهی از اطلاعات قرار دهد. در این شرایط که بشر در حال تجربه یکی از مهمترین تحولات اثرگذار تاریخی است لازم است جنبه های مختلف اثرگذاری این پدیده به درستی بررسی شده تا بتوان مزایای آن را حداکثر کرده و از طرفی اثرات منفی آن را در حد امکان کاهش داد. در این نوشتار به برخی از اثرات بالقوه اینترنت بر دانشجویان و محققین به طور مختصر اشاره می شود.
دسترسی به شبکه اینترنت امروزه به عنوان یکی از بدیهی ترین تسهیلاتی است که از طرف نهادهای پژوهشی و دانشگاهها در اختیار محققین و دانشجویان قرار می گیرد. اینترنت با ایجاد امکانات مختلف از جمله دسترسی سریع به آخرین مقالات علمی مرتبط، جستجو در منابع کتابخانه ها، امکان ارتباط سریع با اساتید و محققین و ... باعث شده است دانشجویان و محققین در مدت زمان کوتاهی انبوهی از مقالات و مطالب مورد نیاز خود را یافته و ذخیره کنند. تا این مرحله یعنی جستجو، یافتن، و ذخیره کردن اطلاعات، اینترنت به نحو بسیار کارآمدی در خدمت محققین است اما از این مرحله نحوه مدیریت بر اطلاعات، چگونگی استفاده از آنها و میزان تعمق در مقالات، به نحوه رفتار محقق بستگی خواهد داشت. به بیان دیگر اگرچه یافتن اطلاعات مورد نیاز در اینترنت به سهولت قابل انجام است ولی نحوه استفاده از آنها در مسیر پژوهشی از برخی ظرافت ها برخوردار است. همچنین ساختار اینترنت و امکان دسترسی به انواع سایت های متنوع باعث می شود که بعضا، افراد از تمرکز کافی در حین فعالیت برخوردار نباشند و نتوانند با تعمق در منابعی که وجود دارد به خوبی اهداف تحقیق خود را برآورده کنند.
البته بررسی اثرات مختلف اینترنت نیازمند انجام تحقیقات مستقلی است تا جنبه های مختلف این اثرگذاری بر طیف های مختلف استفاده کننده از اینترنت به خوبی ارزیابی و شناخته شود ولی دراینجا به سه عامل مهم و اثرگذار بر محققین و دانشجویان که می تواند بر میزان کارایی آنها موثر باشد اشاره می شود.
1. عدم مدیریت بهینه داده ها و استخراج اطلاعات مورد نیاز:
در بسیاری از موارد مشاهده می شود که محقق در ابتدای یک پروژه با تمرکز و اشتیاق بالا جستجوی عمیقی در منابع اینترنتی انجام می دهد و انبوهی از مقالات، کتب و نوشته های مرتبط را می یابد اما پس از یافتن آنها شاید کمتر از ده درصد اطلاعات یافت شده به طور عمیق و تحلیلی مورد بررسی و استفاده قرار می گیرد و عملا حدود نود درصد اطلاعات فقط منجر به اشغال حجمی از حافظه کامپیوتر می شود. در حالت بهینه باید بعد از یک جستجوی هدفمند، امکان استفاده از اطلاعات یافت شده را حداکثر کرد. به بیان دیگر بهتر است که به جای یافتن 100 مقاله که صرفا دارای یک کلید واژه مشترک هستند حدود 30 مقاله که دارای ساختار و موضوعی در راستای هدف تحقیقی فرد هستند یافت شود ولی در حد امکان از حداکثر مقالات استفاده مفید صورت گیرد. در جهت ارتقاء توانمندی استفاده از منابع اینترنتی و مدیریت داده ها، استفاده از برخی از نرم افزارهای موجود( مانند Reference Manager، Endnote و...) و یا امکانات مدیریت منابع آنلاین (RSS، Bookmarking و...) می تواند در استفاده حداکثری از منابع مرتبط مفید واقع شود.
2. تغییر رفتار محقق به سمت اطلاعات آماده و عدم تعمق در منابع مرجع:
یکی از پیامدهای منفی که اینترنت می تواند بر دانشجویان و محققین داشته باشد ایجاد یک رفتار راحت طلبانه در آنها است. در واقع ساختار اینترنت، کثرت منابع موجود در آن و نحوه استفاده کاربران به نوعی است که اکثرا افراد ترجیح می دهند به سمت منابعی روند که آنها را با زحمت کمتر به هدف تحقیقشان نزدیک کند. البته یافتن کوتاهترین مسیر برای نزدیک شدن به هدف تحقیق خود نمی تواند اشکالی داشته باشد ولی مشکل اصلی در این واقعیت است که رفتاری که با مرور زمان در فضای اینترنت شکل می گیرد، یافتن اطلاعاتی است که منجر به کاهش نیاز به تعمق و تحلیل عمیق در موضوع اصلی تحقیق است و به بیان دیگر اکثر افراد یافتن داده های آماده را به خلق ایده های جدید و تعمق در مساله ترجیح می دهند.
ماريان ولف (Maryanne Wolf) روانشناس رشد در دانشگاه Tufts ميگويد: شيوه خواندني كه با اينترنت رواج مييابد، شيوهاي است كه «كارايي» و «فوريت» را بر هر چيز ديگر برتري ميدهد، در حال تضعيف توانايي ما در آن نوع مطالعه عميقي است كه با فراگير شدن آثار توسط يك فناوري قديميتر، يعني صنعت چاپ، ايجاد شد. وي ميگويد ما در هنگام مطالعه آنلاين تمايل داريم «تنها به رمزگشايان اطلاعات» تبديل شويم. قابليت ما در تفسير متن و ايجاد ارتباطهاي ذهني غني كه هنگام مطالعه عميق و بدون پرسه حواس ايجاد ميشود، تا حد زيادي بيكار ميماند. (نقل از "آنچه اينترنت بر سر مغزهاي ما ميآورد"، نيكلاسكار، ترجمه سيدمصطفي ناطقالاسلام)
در واقع می توان گفت که گسترش روزافزون اینترنت به مرور زمان در حال تغییر روش های شناخت بشری است. ذهن ها آنگونه در حال شکل گیری هستند که منابع اطلاعاتی در اینترنت توزیع می شود. به بیان دیگر فرایندهای شناخت ذهنی در اثر این تحول بنیادین می تواند دستخوش تغییر قرار گیرد. نوع اندیشیدن افراد تابعی خواهد بود از برآیند اطلاعاتی که در آن سیر می کنند.
از این جهت است که تا حدی می توان گفت استفاده صرف و بیش از حد اینترنت باعث سطحی کردن محقق می شود. در واقع چیزی که در اغلب فرایندهای تحقیقاتی مغفول باقی می ماند رجوع به منابع مرجع و بخصوص کتاب های پایه در زمینه تحقیقی مورد نظر است. این امر باعث می شود امکان ایجاد نوآوری های بنیادین در زمینه های علمی مختلف (بویژه در زمینه علوم غیر طبیعی که نیاز به انجام آزمایش های عملی و تجربی نیست) تا حد زیادی کاسته شود.
بنابراین در این زمینه توصیه می شود، محققین از رجوع به منابع مرجع، تعمق دقیق در مبانی روش شناسی تحقیق، تلاش برای ایجاد ایده های خلاقانه و جدید و عدم رجوع به منابع سطحی و فاقد اعتبار علمی، غافل نشوند.
3. ایجاد عادت های اینترنتی و عدم تمرکز:
حضور در اینترنت به معنای امکان استفاده از هزاران سایت متنوع با امکانات گوناگون است. آنچه در واقعیت مشاهده می شود آن است که اغلب افراد زمان بیش از حد بهینه، صرف جستجو غیر هدفمند در اینترنت می کنند. از متداول ترین رفتارهایی که می تواند باعث ایجاد عادت های اینترنتی در فردشود می توان به چک کردن ایمیل به دفعات زیاد در طول روز، جستجوی غیر هدفمند و صرفا در جهت کنجکاوی و ایجاد فراغت ذهنی، حضور طولانی در برخی شبکه های اجتماعی مانند Facebook ،چک کردن وبلاگ های بروز شده و نیز مطالعه بیش از حد پایگاههای خبری و اطلاع رسانی است. شاید بتوان گفت بارزترین جنبه منفی استفاده از اینترنت برای محققین صرف مدت زیاد در اینگونه سایت هاست که متاسفانه در بلند مدت بعضا باعث ایجاد برخی عادت های اینترنتی در فرد شده و بر کارایی و نتایج وی در تحقیق اثرات منفی قابل توجهی خواهد گذاشت و حتی در برخی موارد باعث ایجاد آشفتگی ذهنی در فرد می شود که می تواند علاوه بر هدر دادن زمان، به طور غیر مستقیم با اثرگذاری بر آرامش ذهنی و روانی در فرد ، تاثیر منفی بر کارآمدی فرد بگذارد. اهمیت این موضوع به حدی است که حتی بسیاری از نهادها و شرکت ها در کشورهای پیشرفته کارمندان خود را از حضور در برخی سایت ها و شبکه های اجتماعی در طول کار منع می کنند. بر اساس یک بررسی، بیش از نیمی از شرکت های آمریکایی به کارمندان شان اجازه نمی دهند از سایت های شبکه اجتماعی مانند Facebook، MySpace یا Twitter در ساعات کاری بازدید کنند. همچنین دولت تایوان استفاده از Facebook را برای کارمندان دولتی محدود و در بعضی موارد ممنوع کرده است. دلیل این نوع ممنوعیت ها نیز نتایج برخی بررسی های میدانی است که نشان می دهد، کاربران دائمی شبکه های اجتماعی مانند فیس بووک ، نتایج دانشگاهی ضعیف تری کسب کرده اند و همچنین در محیط های کاری، بهره وری این نوع کاربران تا حدی پایین تر می باشد.
بنابراین بسیار ضروری است که محققین و دانشجویان از ایجاد این نوع عادت های اینترنتی جلوگیری کنند و با مدیریت دقیق زمان خود در طول روز ضمن استفاده در حد مورد نیاز از سایت های متنوع، توانایی هدایت و پیشبرد تحقیق خود را همواره حفظ نمایند. برخی از راهبردهایی که می تواند بر بهبود کارایی محقق در نحوه استفاده از اینترنت و جلوگیری از عادت های اینترنتی موثر باشد:
- تا حد امکان محدود کردن حضور غیر ضرور در شبکه های اجتماعی در طول روز و زمان های کاری
- تعیین زمان مشخص و از قبل برنامه ریزی شده برای بازدید از سایت هایی که فرد به طور روزنه علاقمند به بازدید است مانند سایت های خبری و وبلاگ های شخصی.
- محدود کردن تعداد دفعات چک کردن ایمیل در طول روز. دلیل اهمیت این موضوع، دریافت ایمیل های متنوع از طرف دوستان و گروه های اینترنتی است که نه تنها ضرورتی در مطالعه فوری آن وجود ندارد بلکه در بسیاری مواقع زمان قابل توجهی را از فرد می گیرد.
- سعی شود به جای جستجو برای مطالب به روز شده سایت ها و وبلاگ های مورد علاقه از امکاناتی چون RSS Reader و یا Google Reader استفاده شود.
- مقید شدن به یک برنامه ریزی روزانه و از پیش تعیین شده در مورد استفاده از اینترنت که این کار می تواند مانع از جستجوهای غیر هدفمند و اتلاف زمان در طول روز گردد.
